Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

De kracht van humor

Humor is niet hetzelfde als ‘lachen geblazen’




Het grappige is dat een eenduidige definitie van het begrip humor nog moet worden bedacht. Want waar ligt de grens tussen humor en ironie, cynisme, iemand op het verkeerde been zetten? Vrijwel iedereen is het er wel over eens dat humor een balans zoekt met ernst. Sterker nog: de lach is vaak het masker van de smart.

Het relativerend karakter van humor kan helpen spanning of conflict in één klap op te lossen. Een belangrijk aspect ervan is dan ook zelfspot. Neem het leven, maar vooral ook jezelf, niet altijd zo serieus. 
Humor en het beleven ervan is altijd een heel persoonlijke zaak. Wat ik leuk of grappig vind, vind jij flauw of banaal en omgekeerd. Daarom is het van belang tot op zekere hoogte rekening te houden met gevoeligheden die bij een ander kunnen leven. 
Humor kan vaak ook een uitstekend middel zijn om iemand, een persoon of een organisatie zoals bijvoorbeeld de kerk, in de spiegel te laten kijken. Door naar jezelf te kijken word je geconfronteerd met het beeld dat jij bij de ander oproept. Zeer leerzaam vaak!

In de middeleeuwse 
visie was de lach 
lang verdacht

Humor en religie
Dat brengt me bij de vraag hoe het gesteld is met humor in relatie tot godsdienst, de Bijbel of God. Volgens een remonstrantse campagne van een paar jaar geleden ‘kan God wel tegen een grapje’. Maar hoe grappig is God dan? En zijn er in de Bijbel sporen van humor of grappen te vinden? Verderop in dit nummer wordt daar op ingegaan. 
In de praktijk ligt het voor nogal wat mensen gevoelig om humor te zien in Gods handelen of in bijbelse situaties. De middeleeuwse opvatting dat geloven zó’n serieuze zaak is dat lachen er zeker niet bij hoort, lijkt nog altijd sterk verankerd in het denken van veel kerkmensen. 
In de middeleeuwse visie was de lach lang verdacht, want het zou een ingang voor de duivel zijn en zelf zou Jezus zelfs nooit gelachen hebben. 

Maar er zijn ook steeds meer mensen die met zelfspot, niet in het minst ook over religieuze zaken, minder moeite hebben. Zij herkennen de humor in bijbelse situaties, in de natuur en in ‘toevalligheden’ in het dagelijks leven. Vaak hoor je dan: ‘dat heeft zo moeten zijn’, wat dat ook betekent. De moderne mens heeft de laatste decennia ook meer gevoel gekregen voor dergelijke symboliek, ook wel ‘de glimlach van God’ genoemd. Een aansprekend voorbeeld daarvan is het verschijnen van een enorme regenboog in Orlando in juni 2016, toen de schietpartij in een homoclub in deze Amerikaanse stad werd herdacht.

Als je om jezelf 
kunt lachen, treedt 
er ontspanning op


Relativerende blik 
Volgens sommige deskundigen levert humor het vermogen en de kans als het ware uit jezelf te treden en jezelf en de omstandigheden van je leven van buitenaf te zien. Dat kan gebeuren met de taal, een vertelling, maar ook met een tekening, die we dan meestal cartoon noemen. De filosoof Max Dessoir formuleerde het ooit zo: ‘Onder humor verstaan we een gemoedstoestand waarin een mens zich van zijn belangrijkheid en tegelijkertijd van zijn onbelangrijkheid bewust is.’
Hier komt het woord relativeren om de hoek kijken. We voelen onszelf immers vaak zo belangrijk, dat het maken van grappen over ons vrijwel direct tot een gekwetste ziel en nog langere tenen leidt. Pas als je echt om jezelf kunt lachen, treedt de ontspanning op die zo vaak in intermenselijke verhoudingen nodig is. 

Je ziet ook niet zelden dat humor een doorslaggevende (positieve) rol kan spelen, wanneer twee mensen op het punt staan elkaar in de haren te vliegen. Als één van de twee dan humor – maar ik zeg: wijsheid – gebruikt en een relativerende opmerking weet te maken, kan dat leiden tot een wederzijdse ontspannende bevrijdende lach. Eenzelfde situatie zou zich ook kunnen voordoen tijdens bijvoorbeeld een kerkenraadsvergadering, waar de gemoederen ook wel eens hoog op kunnen lopen. Dan is humor helend als de beste zalf.

Humor kan 
helend zijn als de 
beste zalf

In dit licht gezien wordt wel gesteld dat humor juist goed bij het christendom past, vanwege de ultieme relativering van alles wat hier en nu plaatsvindt. Het heeft belangrijke trekken van wijsheid in zich, maar ook van het heel christelijke begrip vergeving. 

Joodse humor vormt een categorie apart. Dat heeft alles te maken met de geschiedenis van het Joodse volk door de eeuwen heen. We wijden daar een aparte bijdrage aan, zie het artikel over de ‘Joodse Witz’ op pagina 5. In het bestek van deze inleiding wil ik graag wijzen op juist die enorme creativiteit van joodse humor. Dat kan leiden tot ernstig nadenken net zo goed als tot onstuimig lachen. Neem dit (ten tijde van de Vietnam- of Amerikaaanse oorlog):

Amerikaanse luitenant zegt tegen zijn manschappen in Vietnam: ‘Mannen, het zal een zwaar gevecht worden, een strijd van man tegen man.’ Korporaal Cohen doet een stap naar voren en vraagt: ‘Luit, zou u mij mijn man vast kunnen aanwijzen? Misschien kan ik het met hem uitsmoezen!’


Als ik van God mag lachen, dan is het toch zeker ook hier.

Fien Meiresonne