Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

VAN RENAISSANCE TOT NU

Het ‘Onze Vader’ in de (kerk)muziek




ACHTERGROND Het ‘Onze Vader’ of ‘Pater Noster’ is het meest verbreide christelijke gebed. Deze levensomvattende gebedstekst, gericht aan God, voor onszelf, voor mensen en de wereld om ons heen, werd al in de eerste eeuw na Christus opgenomen in de kerkelijke liturgie en vormt steeds weer een inspiratiebron voor componisten en musici. Johan van Oeveren duikt een paar pareltjes op.

Het ‘Onze Vader’ zoals wij het kennen vindt zijn oorsprong in de evangeliegeschriften van Mattheüs (hoofdstuk 6:9-15) en Lukas (hoofdstuk 11:2-4, een kortere versie). De tekst van Mattheüs vermeldt na de zeven beden ook de lofprijzing aan God: ‘Want van U is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid tot in eeuwigheid.’

Eenstemmig
In de eerste eeuw na Christus komen we het gebed al tegen bij de eerste christengemeenten. Voor zover bekend werd het voor het eerst gezongen in de Gallicaanse zang in de Latijnse liturgie: een mengeling van Oosterse en Westerse muziek. Toen de Romeinse zang en liturgie breder werden ingevoerd, kwam daarvoor het Gregoriaans in de plaats. Dit was eenstemmig gezongen muziek, zonder verdere begeleiding. De term Gregoriaans wordt sinds de achtste en negende eeuw gebruikt om kerkmuziek aan te duiden die een vast onderdeel vormt van de kerkelijke liturgie.

Prachtige koorwerken
Veel componisten hebben dit gebed gebruikt in hun composities. Als eerste is te noemen de bekende kerkhervormer Maarten Luther. Hij schreef in 1538 een melodie bij de zeven beden. Hij koos voor een oudere melodie van een anonieme componist, mogelijk met een wereldlijke tekst. Dat kwam in die tijd wel meer voor. Telkens weer inspireren de zeven beden en vaak ook de melodie zoals de meesten wel zullen kennen uit de diverse bundels. Veel componisten hebben deze melodie of in een wat gewijzigde vorm gebruikt in hun composities. Denk aan componisten als Heinrich Schütz, Johann Schein en Johann Sebastian Bach. Maar ook de latere musici, die geïnspireerd door de tekst tot prachtige koorwerken zijn gekomen.

Indringende devotie
Kijken we naar de twintigste eeuw, dan springt met name Igor Stravinsky eruit. Hij blijft dicht bij de sfeer van het Gregoriaans. Zeer ingetogen, slechts gebruikmakend van vier melodienoten in de sopraan. De devotie, eerbied en de opperste concentratie die het zingen van dit ‘Pater Noster’ vereist, zijn indringend. Stravinsky is ook de componist van zeer expressief werk zoals ‘Le Sacre du Printemps’, en tegelijk dan dit ‘Pater Noster’ van hem: zo eenvoudig en verstild.

Variaties
Boeiend zijn ook de vele orgelwerken die van het ‘Onze Vader’ geschreven zijn. Vaak met variaties, om zo de beden te illustreren in klank. Denk hierbij aan de componist Felix Mendelssohn Bartholdy met zijn ‘Sonate nr.6’. Omdat het universele van de tekst zo inspirerend blijft, is dat vaak weer terug te horen in de verklanking van de vele composities. Om de verschillen te horen en eigenlijk ook weer niet ... Luister eens naar ‘Pater Noster’ vanuit de Renaissance van Josquin des Prez en daarna naar het ‘Vater unser im Himmelreich’ van de hedendaagse componist Toon Hagen, voormalig organist van de Oude Kerk Zoetermeer. Beide zijn te vinden op YouTube.

Johan van Oeveren
MUSICUS

Igor Stravinsky Pater Noster - Отче Наш (Otche Nash - Church Slavonic) - YouTube
Felix Mendelssohn-Bartholdy Sonata No. 6 in D minor “Vater unser im Himmelreich” - YouTube
Josquin des Prez Pater noster / Ave Maria - YouTube
Toon Hagen “Vater unser im Himmelreich” by Toon Hagen - A set of minimalist style variations for organ - YouTube


De Woordenlijst van de Nederlandse taal vermeldt ‘Onzevader’ als officiële spelling, maar in de rooms-­katholieke, orthodoxe en protestantse traditie is de benaming ‘Onze Vader’ gebruikelijker. Het wordt ook wel het ‘Gebed des Heren’ genoemd, omdat het Jezus Zelf was die het zijn leerlingen leerde bidden. Het is één van de bekendste gebeden, zo niet hét bekendste gebed in de Kerk.