Uitgave van de Protestantse Gemeente Zoetermeer

DANKEN EN GEDENKEN

Herdenken in de christelijke traditie




INTERVIEW November is vanouds de maand van het herdenken van overleden medemensen. Hoe kun je als kerk een rol spelen in de verwerking van verlies, in de kerkgemeenschap en in de kring van familie en vrienden?

We spreken hierover met ds. Evert van den Ham, predikant van de hervormde wijkgemeente Oosterkerk, en met ds. Rein Algera van de protestantse wijkgemeente Zoetermeer-Noord (Ichthuskerk). Aafke Halma, medewerker in de schrijverspool van Kerk in Zoetermeer, neemt deel aan het gesprek omdat zij als ritueelbegeleider nauw bij dit thema betrokken is.
Vanuit de christelijke traditie worden de doden begraven, maar of en welke rituelen daaromheen een rol speelden is niet altijd duidelijk. Wel zien we het blijvend herinneren van overledenen in de verhalen over mensen die geleefd hebben. De eeuwen door kregen zij zo een ‘gezicht’ voor het nageslacht.

Overleden geliefden een ‘gezicht’ geven

Betrokken en respectvol
Rein en Evert hanteren voor een afscheidsdienst dezelfde uitgangspunten: de overledene herkenbaar maken en troost bieden aan alle nabestaanden. Beide predikanten hechten daarbij veel belang aan participatie van de nabestaanden. Zij zijn van mening dat de familie zoveel mogelijk dingen rond de uitvaart zelf doet, vanuit hun eigen wensen.
Dat geldt voor hen ook als de familie de keuze maakt voor begraven of voor cremeren. Evert heeft een sterke voorkeur voor begraven, maar respecteert altijd de wens van de familie. Enigszins zakelijk merkt hij op dat het resultaat van beide vormen uiteindelijk hetzelfde is: stof of as. In de Bijbel wordt eigenlijk alleen over begraven gesproken. Rein noemt het voorbeeld van Ezechiël 37, waar in een visioen staat beschreven hoe God dorre doodsbeenderen weer tot leven wekt.
De predikanten benadrukken dat het belangrijk is de verschillende rollen goed te onderscheiden: wat brengen familie en anderen in en wat de kerk (lees: de predikant). Zij vinden het essentieel dat zij als vertegenwoordiger van de kerk tijdens de afscheidsdienst aandacht geven aan wat God heeft betekend in het leven van deze mens. Een ‘in memoriam’ kan dan ook het beste van de familie komen.
Nabestaanden zijn veel meer dan vroeger betrokken bij de vorm­geving van de uitvaart, merkt Rein op. Ze brengen daarbij veel creativiteit in.

Diep raken
Steeds vaker hebben nabestaanden weinig tot zelfs niets (meer) met de kerkelijke rituelen. In dat gat springen – oneerbiedig gesproken – de professionele ritueelbegeleiders.

Behoefte aan christelijke rituelen en symbolen

‘Mensen die weinig of niets (meer) met de kerk te maken hebben of willen hebben’, is de ervaring van Aafke als ritueelbegeleider, ‘hebben veel behoefte aan rituelen en symbolen.’ Juist vanwege haar eigen achtergrond als actief lid van wijkgemeente Zoetermeer-Noord voelt ze als geen ander aan hoe mensen daarin staan. Het is opvallend hoe vaak aan de kerk gerelateerde symbolen mensen het diepst blijken te raken. ‘Brandende kaarsen bijvoorbeeld stralen voor iedereen warmte, troost en nabijheid uit. Een witte roos wordt gebruikt als teken van reinheid. Eigenlijk spelen de vier elementen aarde, vuur, water en lucht ook buiten de kerk in vele vormen een rol bij rituelen. Ze roepen bij mensen een intense beleving op.’

‘Laying the cross’
Sprekend over rituelen schetst Evert vanuit zijn jarenlange ervaring in Afrika de ceremonie van ‘laying the cross’.
Wij zouden zeggen: het plaatsen van een grafsteen, soms meer dan een jaar na de begrafenis.
Iedereen uit de lokale gemeenschap is daarbij aanwezig en het gaat er vaak vrolijk aan toe.
‘Heel mooi’, zegt Evert, ‘is dat de familie en andere mensen van de lokale gemeenschap in alles betrokken worden. Ze maken samen de kist, graven samen het graf en vullen het respectvol met zand. Ook bij Abraham in het Oude Testament lees je dat zijn zonen hem samen begroeven.’

Dankdienst voor het leven
De laatste jaren heeft er een verschuiving plaatsgevonden. ‘Steeds vaker houden mensen een dankdienst voor het leven. Vroeger spraken we altijd van een rouwdienst’, zegt Rein. ‘Waar mensen vroeger de kleur paars kozen: de kleur van inkeer en rouw, wordt nu vaak voor wit gekozen, of juist heel kleurrijk. Het accent is verschoven van diepe rouw en verdriet naar dankbaarheid voor het leven van de overledene.’ Verder spelen bloemen, rituelen en symbolen, maar ook foto- en filmpresentaties een steeds belangrijker rol. Ook in de Oosterkerk zijn vaker bloemen op of bij de kist te vinden.
Iets anders is het condoleren en samenzijn bij een overlijden. Evert kreeg eens van iemand een onthutste reactie toen in een overlijdensadvertentie stond aangegeven: geen bezoek aan huis. ‘Onbegrijpelijk vond diegene: juist als je je vrienden het hardst nodig hebt, zijn ze niet welkom.’ Rein denkt dat mensen soms zo vast zitten in hun verdriet, dat de gedachte daaraan op de achtergrond raakt.

Eeuwigheidszondag
Bij de invulling van de herdenking op de laatste zondag van het kerkelijk jaar zijn er in de kerken van Evert en Rein veel overeenkomsten, maar ook verschillen. Bij beiden staat het respectvol noemen van namen centraal. Evert in de Oosterkerk is voorstander van soberheid. ‘In de dood zijn we immers allemaal gelijk’.
In de Ichthuskerk is er meer symboliek: een bloemstuk, kaarsen met de namen van overledenen, de bijbeltekst van de begrafenis wordt gelezen, de namen worden bijgeschreven in het paarse boek – het Boek van de bewaarde namen – en ook de namen van mensen die eerder zijn overleden, of niet direct tot de gemeente horen maar wel tot de familie of vriendenkring van gemeenteleden, worden genoemd. Het symbool van het licht is in de eredienst belangrijk en zeker ook bij deze herdenkingsdienst op Eeuwigheidszondag 25 november.

Bemoedigend
De rituelen en symbolen van de kerk hebben niet alleen veel christelijke kerkgenootschappen dichter bij elkaar gebracht in mooie uitingsvormen bij het afscheid nemen van een geliefde, maar in feite ook hun weg ‘naar de straat’ gevonden. Denk aan een televisieprogramma als ‘Voor wie zou jij een kaarsje willen branden?’ In Zoetermeer zien we dat in initiatieven als de jaarlijkse herdenking bij de Watertoren voor mensen van allerlei achtergrond en ook bij de activiteiten van Halte 2717 in winkelcentrum Buytenwegh rondom Allerzielen op 2 november die in een behoefte blijken te voorzien.
Misschien mag het bemoedigend heten dat bij alle teruglopende aandacht voor geloof en de kerken, mensen vaak en op uiteenlopende wijze worden geïnspireerd door diezelfde kerken.

Aafke Halma en Fien Meiresonne

Agenda deze maand

16-11-2018
Sirkelslag Kids

17-11-2018
Orgelconcerten

18-11-2018
Vrouwenviering

20-11-2018
Meditatie

Lees meer >>>